«Ορθοί και Τραγουδώντας»: Μια συγκλονιστική βραδιά μνήμης και αντιπολεμικής δράσης στη Σαλαμίνα – Α’ Προβολή του Ντοκιμαντέρ της Μιρένας Φερλέμη.
«Ορθοί και Τραγουδώντας»
Μια άγνωστη σελίδα της Ιστορίας ζωντάνεψε στη Σαλαμίνα με την Α’ Προβολή του Ντοκιμαντέρ της Μιρένας Φερλέμη, για το Κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού στη Μέση Ανατολή (Απρίλης 1944)
Αφιέρωμα στον Υπαξιωματικό
του Π.Ν. Παναγιώτη Πουλή
ΣΑΛΑΜΙΝΑ 8 Μάη. Σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης και αγωνιστικής ανάτασης πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 8 Μαΐου, η πρώτη προβολή του ντοκιμαντέρ «Ορθοί και Τραγουδώντας» της σκηνοθέτιδας Μιρένας Φερλέμη. Η εκδήλωση αποτέλεσε την κορυφαία στιγμή του 2ου Αντιπολεμικού – Φιλειρηνικού 10ημέρου που διοργάνωσε η Επιτροπή Ειρήνης Σαλαμίνας, με επίκεντρο το ιστορικό Κίνημα του Πολεμικού Ναυτικού (Π.Ν.) τον Απρίλιο του 1944 στη Μέση Ανατολή και την εμβληματική μορφή του Σαλαμίνιου υπαξιωματικού Παναγιώτη Πουλή.
Γέφυρα ιστορίας και αγώνων
Ο Πρόεδρος
της Επιτροπής Ειρήνης Σαλαμίνας, Τάκης Βαρελάς, συντόνισε την εκδήλωση
σημειώνοντας:
«Βρισκόμαστε
εδώ για να ανοίξουμε μια πύλη στο χρόνο. Μια πύλη που συνδέει το κλύδωνα της
Μέσης Ανατολής του 1944 με τις σύγχρονες καταιγίδες που μαίνονται στη γειτονιά
μας... Οι ναύτες του Απρίλη του ’44 μας διδάσκουν πως η ειρήνη δεν είναι
παθητική αναμονή, αλλά ενεργητική διεκδίκηση αξιοπρέπειας.»
Ο κ. Βαρελάς
αναφέρθηκε εκτενώς στον Παναγιώτη Πουλή (1922-2022), τονίζοντας πως αν και το
επίσημο κράτος τον αντάμειψε με απολυτήρια που έγραφαν «διαγωγή κακή», η
ιστορία σήμερα γράφει δίπλα στο όνομά του: «Διαγωγή Υποδειγματική».
Οι Ομιλίες και το Ιστορικό Πλαίσιο
Ο Σταύρος Τάσσος, Πρόεδρος της ΕΕΔΥΕ, χαιρέτισε την εκδήλωση συνδέοντας τους ιστορικούς σταθμούς του λαϊκού κινήματος (Κίνημα Μέσης Ανατολής, 200 της Καισαριανής, Νικηφορίδης, Λαμπράκης):
«Αυτοί οι
ήρωες μας καλούν να δώσουμε μαζικό, αγωνιστικό παρών στο Πανελλαδικό Διήμερο
Αντιιμπεριαλιστικής Δράσης και στην 43η Μαραθώνια Πορεία Ειρήνης... για έναν
κόσμο χωρίς εκμετάλλευση, πολέμους και προσφυγιά.»
Ο καθηγητής Γιώργος
Μαργαρίτης, με την ιστορική του οξυδέρκεια, ανέλυσε τις αιτίες της
σύγκρουσης:
«Ο πόλεμος
είναι παράγωγο της πολιτικής και η πολιτική παράγωγο της κοινωνίας... Το 1944
το ερώτημα ήταν σε ποιον θα ανήκε η αναγεννημένη πατρίδα: Στους απόντες του
Λονδίνου και του Καΐρου ή στο λαό που μάτωνε στα βουνά; Όταν οι ένοπλες
δυνάμεις γίνονται όργανα ξένων συμφερόντων, τον λογαριασμό τον πληρώνει πάντα ο
λαός.»
Η Μιρένα
Φερλέμη χαρακτήρισε το έργο της ως ένα «χρέος» απέναντι στις σιωπές της
Ιστορίας:
«Το Κίνημα
της Μέσης Ανατολής δεν ήταν μια τυφλή ανταρσία. Ήταν η κραυγή των ναυτών για
μια Ελλάδα ελεύθερη... Προσπάθησα να φέρω το "τότε" στο
"τώρα", γιατί αν δεν κατανοήσουμε το "γιατί" του Παναγιώτη
Πουλή, είμαστε καταδικασμένοι να ξαναζούμε την ίδια τραγωδία.»
Συγκινητικές Στιγμές και Παρουσίες
Ιδιαίτερη
αίσθηση προκάλεσε η ανάγνωση της επιστολής της κόρης του αγωνιστή, Αμαλίας
Πουλή, η οποία από τη Δράμα έστειλε ένα μήνυμα ζωής: «Ο πατέρας μου
έλεγε: "Μανάρι μου, η ζωή είναι πολύ γλυκιά". Εύχομαι παγκόσμια
ειρήνη και επικράτηση των ιδεών για τις οποίες πολέμησε αυτή η τιμημένη
Δρακογενιά.»
Η ατμόσφαιρα
φορτίστηκε κατά την ονομαστική αναφορά των Σαλαμίνιων συντρόφων του
Πουλή στο Κίνημα, ανθρώπων που «δεν κιότεψαν» μπροστά στις αγγλικές ξιφολόγχες
και τα σύρματα της ερήμου.
Στην
εκδήλωση παρευρέθηκαν:
- Η εγγονή του Π. Πουλή, Μαρία
Γαβρά, με τα δισέγγονά του.
- Η Μαρία Παπαελευθερίου,
Δημοτική Σύμβουλος και επικεφαλής της «Λαϊκής Συσπείρωσης» Σαλαμίνας.
- Αντιπροσωπεία της Κομματικής
Οργάνωσης Σαλαμίνας του ΚΚΕ.
- Πλήθος συγγενών, συναγωνιστών
και κατοίκων του νησιού.
Σημείωση: Το ντοκιμαντέρ «Ορθοί και
Τραγουδώντας» είναι διαθέσιμο για δημόσια θέαση στο YouTube στον ακόλουθο
σύνδεσμο: https://www.youtube.com/watch?v=ie8jkGmc6bk&t=4s
Στη συνεχεία
παρατίθενται οι ομιλίες και οι τοποθετήσεις των ομιλητών.
Βαρελάς Τάκης, Προέδρος της Επιτροπής Ειρήνης
Σαλαμίνας
Φίλες και φίλοι, συναγωνιστές και
συμπολίτες,
Σας καλωσορίζουμε στην κορυφαία
στιγμή του 2ου Αντιπολεμικού Φιλειρηνικού 10ημέρου της Επιτροπής Ειρήνης
Σαλαμίνας. Βρισκόμαστε εδώ, όχι απλώς για να παρακολουθήσουμε ένα ντοκιμαντέρ,
αλλά για να ανοίξουμε μια πύλη στο χρόνο. Μια πύλη που συνδέει το κλύδωνα της
Μέσης Ανατολής του Απρίλη του 1944 με
τις σύγχρονες καταιγίδες που μαίνονται στη γειτονιά μας.
Είναι ιδιαίτερη τιμή και χαρά για
εμάς, που στην αποψινή Α’ Προβολή, μας τιμά με την παρουσία του ο Πρόεδρος του
Εθνικού Συμβούλιου της ΕΕΔΥΕ, δίνοντας το απαραίτητο βάρο στη φωνή του
φιλειρηνικού κινήματος που παραμένει αταλάντευτο.
Αγαπητοί φίλοι και φίλες,
συναγωνιστές και συναγωνίστριες της Ειρήνης
Το ντοκιμαντέρ «Ορθοί και
Τραγουδώντας» της Μιρένας Φερλέμη, δεν είναι μια στεγνή ιστορική καταγραφή.
Είναι η απάντηση στο «γιατί» των πολέμων. Τότε, το 1944, οι ναύτες μας στη Μέση
Ανατολή ξεσηκώθηκαν ζητώντας το αυτονόητο: Ελευθερία, Δημοκρατία και μια
Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας που να εκφράζει τον λαό που μάτωνε στα βουνά, και
όχι τα κελεύσματα των ξένων δυνάμεων.
Σήμερα, 82 χρόνια μετά, οι θάλασσες
της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής βάφονται ξανά με αίμα. Οι πόλεμοι που
εξελίσσονται δίπλα μας, οι επεμβάσεις των ιμπεριαλιστών και ο ξεριζωμός
χιλιάδων ανθρώπων, μας υπενθυμίζουν πως η ιστορία επαναλαμβάνεται όταν την
ξεχνάμε. Οι ναύτες του Απρίλη του’44, που πέρασαν ανάμεσα από τις αγγλικές
ξιφολόγχες «ορθοί και τραγουδώντας», μας διδάσκουν πως η ειρήνη δεν είναι
παθητική αναμονή, αλλά ενεργητική διεκδίκηση αξιοπρέπειας.
Κεντρικό πρόσωπο της αποψινής
βραδιάς είναι ένας δικός μας άνθρωπος, ένας Σαλαμίνιος που έγινε σύμβολο αυτής
της αντίστασης για το νησί μας: ο Παναγιώτης Πουλής.
Ο Παναγιώτης Πουλής γεννήθηκε στα Αμπελάκια το 1922. Υπηρέτησε ως Υπαξιωματικός στο πλωτό συνεργείο «Ήφαιστος». Η συμμετοχή του στο Κίνημα του Απρίλη του '44 του κόστισε την απόταξη του, από το Πολεμικό Ναυτικό το 1946, αλλά του χάρισε μια θέση στην αιωνιότητα της λαϊκής μνήμης. Μέλος του ΚΚΕ από το '46, υπήρξε ακάματος αγωνιστής, υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος, Πρόεδρος της ΠΕΑΕΑ Σαλαμίνας και μέλος του Πανελλήνιου Συνδέσμου Αγωνιστών Μέσης Ανατολής.
Το στήθος του κοσμήθηκε με
πολυάριθμα μετάλλια: από τον Χρυσό Σταυρό του Πατριαρχείου Αλεξάνδρειας μέχρι
τα μετάλλια εκστρατειών του ΥΕΘΑ και τις τιμητικές πλακέτες του ΚΚΕ και του
Πολεμικού Ναυτικού. Όμως, η μεγαλύτερη παρασημοφόρηση ήταν η ίδια του η ζωή,
που την πέρασε όρθιος, ακόμα και όταν το επίσημο κράτος τον αντάμειβε με
απολυτήρια που έγραφαν «διαγωγή κακή». Σήμερα, η ιστορία των αγώνων του λαού
μας έρχεται να γράψει δίπλα στο όνομά του: «Διαγωγή Υποδειγματική».
Η αποψινή βραδιά γίνεται με την
συμβολή ανθρώπων που κράτησαν τη μνήμη των ταξικών αγώνων του λαού μας ζωντανή.
Θέλουμε να ευχαριστήσουμε θερμά:
Την κόρη του, την κ. Αμαλία Πουλή, που αν και βρίσκεται στη
Δράμα, η σκέψη της είναι εδώ και την διαβεβαιώνουμε που ο δρόμος που περπάτησε
ο πατέρας της, συναγωνιστής και σύντροφος μας Παναγιώτης, δεν έκλεισε. Δεν
παίχτηκε η παρτίδα μας ακόμα!
Την εγγονή του, κ. Μαρία Γαβρά, που ταξίδεψε από την Πάτρα
μαζί με τα δισέγγονα του Παναγιώτη Πουλή, για να δουν την ιστορία του προπάππου
τους να ζωντανεύει.
Όλους τους συγγενείς και
συναγωνιστές και συντρόφους του από τη Σαλαμίνα που βρίσκονται στην αίθουσα.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον φιλόλογο
και συγγραφέα Τάσο Καραντή για την
ευγενική παραχώρηση των προσωπικών σημειώσεων του Παναγιώτη Πουλή, που
αποτέλεσαν τη μαγιά για αυτό το έργο.
Για να αναλύσουμε το βάθος αυτών
των γεγονότων, έχουμε μαζί μας δύο εξαιρετικούς ομιλητές:
Τον κ. Γιώργο Μαργαρίτη, Καθηγητή Νεότερης Πολιτικής Ιστορίας του ΑΠΘ,
έναν άνθρωπο που γνωρίζει όσο λίγοι τις πτυχές της περιόδου.
Τον κ. Παναγιώτη Χατζηπέρο, Πλοίαρχο του Πολεμικού Ναυτικού ε.α. και
πρώην Αντιπεριφερειάρχη, Πειραιά και Νήσων που πήρε μέρος στο κίνημα του
Ναυτικού το 73 με το αντιτορπιλικού «Βέλος»
Την εικαστικό – σκηνοθέτη Μιρένα
Φερλέμη για την υπέροχη δουλειά της που έριξε φως σε μια «άγνωστή» ιστορία
του νησιού και άνοιξε δρόμους να δούμε την ιστορία μας, με την ματιά εκείνων
που δεν κιότεψαν ποτέ.
Φίλες και φίλοι, Ο Παναγιώτης Πουλής έλεγε πως η ιστορία
δεν διορθώνεται με διατάγματα, αλλά με το να κρατάς τη φλόγα αναμμένη. Απόψε, η
Σαλαμίνα τιμά τους δικούς της Σαλαμίνιους «σημαιοφόρους» της αξιοπρέπειας του
Απρίλη του 44. Όλους όσους δεν «κιότεψαν»
Σας αφήνουμε στις εικόνες και τις
μαρτυρίες. Γιατί, όπως θα δείτε, αυτοί οι άνθρωποι δεν νικήθηκαν ποτέ.
Παρέμειναν, μέχρι το τέλος, Ορθοί και Τραγουδώντας.
Καλή θέαση.
Σταύρος Τάσος, σεισμολόγος, Πρόεδρος της
ΕΕΔΥΕ
Συναγωνίστριες και Συναγωνιστές, Φίλες και Φίλοι
Πρώτα από όλα να συγχαρώ την
Επιτροπή Ειρήνης της Σαλαμίνας που με το Δεύτερο Φιλειρηνικό Αντιπολεμικό
Δεκαήμερο, βάζει την επιστήμη, τον πολιτισμό, την τέχνη, το εργατικό κίνημα
στην υπηρεσία του αγώνα για την ειρήνη, διευρύνοντας έτσι το κοινό στο οποίο
απευθύνεται.
Θα σταθώ σε 4 γεγονότα, ημερομηνίες
που είναι κρίκοι στην αλυσίδα του δίκαιου αγώνα του ελληνικού λαού και των
στρατευμένων παιδιών του για ειρήνη και κοινωνική δικαιοσύνη, για μια κοινωνία
χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Επίσης δείχνουν ξεκάθαρα ότι οι
φασίστες, οι ναζί, οι ιμπεριαλιστές είναι οι ιδεολογικοί και πολιτικοί σύμμαχοι
της ελληνικής, αλλά και κάθε αστικής τάξης, και εχθρός είναι ο λαός και το
λαϊκό κίνημα.
23 Απριλίου 1944: Οι Βρετανοί και
οι Έλληνες υπηρέτες τους καταπνίγουν με τη βία το κίνημα πέντε πλοίων του
Ελληνικού Βασιλικού Πολεμικού Ναυτικού, κατά της εξόριστης ελληνικής
κυβέρνησης.
Οι στασιαστές απαιτούσαν την
αναγνώριση της ΠΕΕΑ («Κυβέρνηση του Βουνού») και την απομάκρυνση βασιλικών
αξιωματικών.
Περίπου 15.000 με 20.000 οπλίτες
και αξιωματικοί του στρατού, της αεροπορίας και του ναυτικού κλείνονται σε
στρατόπεδα συγκέντρωσης στις ερήμους της Λιβύης και της Ερυθραίας και
υπόκεινται πλήθος βασανιστηρίων, για να καμφθεί το ηθικό τους, να υποχωρήσουν
και να προδώσουν τα ιδανικά τους.
1 Μάη 1944: 200 κομμουνιστές, που
είχαν ζητήσει να πάνε να πολεμήσουν ενάντια στου Ιταλούς φασίστες και δεν τους
δόθηκε η άδεια, αλλά παραδόθηκαν από τις κυβερνήσεις των δωσίλογων στους
ιδεολογικούς τους συμμάχους Γερμανούς ναζί, εκτελούνται στην Καισαριανή.
Οι πρόσφατες φωτογραφίες που ήρθαν
στη δημοσιότητα απέδειξαν πως ατρόμητοι και περήφανοι νίκησαν το θάνατο και
ταπείνωσαν τους ναζί, ξένους και ντόπιους, εκτελεστές τους.
5 Μάρτη 1951: Εκτελείται στη Θεσσαλονίκη ο
καταδικαστείς "τρις εις θάνατον" 22χρονος αγωνιστής και μάρτυρας της
ειρήνης Νίκος Νικηφορίδης. Έγκλημά του
ότι μάζευε υπογραφές κάτω από την
"Εκκληση της Στοκχόλμης", ένα κείμενο που διακινούνταν σε όλο τον
κόσμο και με το οποίο απευθυνόταν έκκληση για κατάργηση των ατομικών όπλων.
Οργωνε τις γειτονιές και χτυπούσε τις πόρτες των σπιτιών της Θεσσαλονίκης..
Τα στερνά του λόγια "Ζήτω η
ειρήνη! Ζήτω η πανανθρώπινη λευτεριά!",λίγο πριν αφήσει την τελευταία του
πνοή στο χώρο εκτελέσεων του δάσους του Σέιχ Σου, στη Θεσσαλονίκη, ηχούν και
σήμερα, σαν κάλεσμα στις συνειδήσεις μας στον αγώνα για την ειρήνη. Οι ριπές
των όπλων του αποσπάσματος δε στάθηκαν ικανές να εκτελέσουν το όραμα για ειρήνη
και πανανθρώπινη λευτεριά.
22 Μάη 1963: Δολοφονείται στη
Θεσσαλονίκη ο Γρηγόρης Λαμπράκης, αντιπρόεδρος της ΕΕΔΥΕ, βουλευτής της ΕΔΑ,
γιατρός και βαλκανιονίκης αθλητής από τη συνεργασία κράτους και παρακράτους για
το αγώνα που έκανε για ένα κόσμο ειρηνικό δίκαιο, χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου
από άνθρωπο, ενάντια στις βάσεις και στα
πυρηνικά όπλα.
Ένα μήνα πριν, στις 21 Απρίλη 1963,
σε καθεστώς βίας και αστυνομοκρατίας, Ο Λαμπράκης είχε πραγματοποιήσει την 1η
Μαραθώνια Πορεία Ειρήνης, πότε μόνος του, πότε μαζί με μερικούς αγωνιστές που
κατάφεραν να περάσουν από τα μπλόκα της χωροφυλακής μέχρι το Πικέρμι, όπου τον
συνέλαβαν.
Με το αστυνομικό καμιόνι, ύστερα
από τρεισήμισι ωρών βόλτες, ο Λαμπράκης μεταφέρθηκε στη Ν. Ιωνία, όπου τον
άφησαν τελικά ελεύθερο. Ηδη έχει δεχτεί μια επίθεση στο ξεκίνημα, όταν
προσπάθησαν να του πάρουν το πανό. Στη διασταύρωση της Ραφήνας, βρέθηκε απέναντι
σε μπλόκο χωροφυλάκων και τραμπούκων. Του επιτέθηκαν, του έσκισαν το σακάκι,
προσπάθησαν να τον παρασύρουν στο γειτονικό δάσος. Η παρουσία των δημοσιογράφων
όμως τους υποχρέωσε σε φυγή.
Μέχρι εκείνη την ώρα είχαν ήδη
συλληφθεί 1.000 - 1.500 φιλειρηνιστές (πολλοί τραυματίστηκαν ή κακοποιήθηκαν),
ανάμεσά τους και πολλοί ξένοι, τέσσερις από τους οποίους απελάθηκαν!
Αργά το βράδυ εκείνης της μέρας ο
Λαμπράκης έφτασε στα γραφεία της ΕΕΔΥΕ και από εκεί έστειλε τηλεγράφημα προς
τις εφημερίδες, το οποίο άρχιζε ως εξής: «Πόθος δημοκρατικού λαού μας διά
πορείαν Ειρήνης "Μαραθών - Αθήναι" επραγματοποιήθει»
Αυτοί οι ήρωες και οι χιλιάδες αγωνιστές που έδωσαν τη ζωή τους
και αγωνίστηκαν για ένα κόσμο ειρηνικό και δίκαιο, για ένα κόσμο χωρίς
εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, χωρίς πολέμους, φτώχια, και προσφυγιά μας
καλούν να δώσουμε μαζικό, αγωνιστικό
παρών στο Πανελλαδικό Διήμερο
Αντιιμπεριαλιστικής Δράσης στις 16 και 17 Μάη και στην 43η Μαραθώνια Πορεία Ειρήνης την Κυριακή 17 Μάη στην Αττική, που
διοργανώνει η ΕΕΔΥΕ.
Γιώργος Μαργαρίτης, Καθηγητής Νεότερης Κοινωνικής και Πολιτικής
Ιστορίας του ΑΠΘ
Για το κίνημα του ναυτικού τον Απρίλιο του 1944
Μπορεί να αναρωτηθεί κανείς με
ποιον τρόπο ταιριάζει σε μια εκδήλωση για την ειρήνη η αναφορά σε περασμένα
γεγονότα, γεγονότα που συνέβησαν στο πλαίσιο ενός ευρύτερου, γενικευμένου,
παγκόσμιου ολοκληρωτικού πολέμου. Δεν είναι εύκολη η απάντηση στο ερώτημα και
οπωσδήποτε δεν μπορεί να είναι απόλυτη. Γιατί ο πόλεμος, δεν είναι ένα είδος
κατάρας που ξάφνου έπεσε από τον ουρανό, δεν μοιάζει και δεν συγκρίνεται με τις
Επτά πληγές των Φαραώ που διαβάζουμε στα ιερά βιβλία.
Ο πόλεμος είναι παράγωγο της
πολιτικής και η πολιτική είναι παράγωγο της κοινωνίας. Της κοινωνίας που είναι
γεμάτη αντιθέσεις, αντιπαλότητες και, ως εκ τούτου παράγει συγκρούσεις, τόσο
στο εσωτερικό της όσο και γύρω και πέρα από αυτή – αντιπαλότητες που ενίοτε
επηρεάζουν και την τελευταία ακόμα γωνιά της Γης. Ζούμε σε έναν κόσμο που η
εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο είναι ο κανόνας. Και στον κανόνα αυτό έχει
ζωτική σημασία το ποιος έχει το επάνω χέρι, και ποιος είναι το έδεσμα, μέσα στο
πιάτο, πάνω στο τραπέζι του ισχυρού. Για τις παραλλαγές της αδικίας πρόκειται.
Για ετούτο τον απλό λόγο μιλώντας για την ειρήνη, αγωνιζόμενοι για την ειρήνη,
ξεκινούμε από τον πόλεμο – προσπαθούμε να καταλάβουμε τις αιτίες του και τα όσα
συμβαίνουν μέσα σε αυτόν.
Τον Απρίλιο του 1941 λοιπόν η
Ελλάδα καταχτήθηκε από τις ισχυρές ευρωπαϊκές δυνάμεις εκείνης της εποχής: από
τις δυνάμεις του Άξονα και στην εδώ περίπτωση, από την Γερμανία, την Ιταλία και
την Βουλγαρία. Για την σύντομη ιστορία της χώρας μας, ως σύγχρονο κράτος εννοώ,
ήταν μια σημαδιακή στιγμή – αυτό που οι ιστορικοί ονομάζουν τομή. Η Ελλάδα είχε
γεννηθεί από μια επανάσταση και συνακόλουθα μέσα από έναν μακρόχρονο αιματηρό
αγώνα: τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Αν και δεν ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένη ως
κρατική οντότητα στον καπιταλιστικό 19ο αιώνα κατάφερε να παραμείνει ανεξάρτητη
και ελεύθερη για πολλές δύσκολες δεκαετίες – ότι και αν σημαίνουν οι έννοιες
αυτές στην σύγχρονη εποχή. Ετούτη η πορεία της διακόπηκε βίαια τον Απρίλιο του
1941. Τα αποτελέσματα που παρήγαγε η Επανάσταση του 1821 είχαν αναιρεθεί.
Η Ελλάδα έπαψε να υπάρχει ως
ανεξάρτητο κράτος – το άμεσο και αυτονόητο ερώτημα αφορούσε τους Έλληνες. Πώς
θα αντιδρούσαν στη νέα κατάσταση, πώς θα προσάρμοζαν τη ζωή τους; Για τον λαό
μας είχε έρθει η στιγμή της αλήθειας. Η νέα πραγματικότητα αποκάλυπτε την
ουσιαστική τους σχέση με την πατρίδα τους, την Ελλάδα. Εάν πραγματικά τους ήταν
απαραίτητη, τότε το πρώτο τους μέλημα, ο πρώτος τους στόχος θα ήταν να την
ξαναφτιάξουν. Όπως παλιά, όπως τον καιρό των Οθωμανών.
Στα πάνω ρετιρέ της ελληνικής
κοινωνίας η απάντηση ήταν ξεκάθαρη. Όχι η Ελλάδα δεν ήταν απαραίτητη. Τα κέρδη,
η οικονομική και κοινωνική επιτυχία μπορούσαν να συνεχίσουν να αυγατίζουν ακόμα
και όταν η πατρίδα δεν υπήρχε πιά. Για ετούτο και πήραν γρήγορα τις αποφάσεις
τους: Άλλοι συντάχθηκαν με τους κατακτητές, τους πρόσφεραν απλόχερα τις
υπηρεσίες τους, αισθάνθηκαν απόλυτα ικανοποιημένη με την «κυβέρνηση» που οι
κατακτητές διόρισαν – το ναζιστικό καθεστώς (την Ελληνική Πολιτεία) που οι
ίδιοι οι ηγέτες του στρατεύματος -οι αρχηγοί του στρατού της Αλβανίας-
συγκρότησαν για να είναι ευχάριστοι στον κατακτητή και πιστοί διερμηνευτές των
επιθυμιών του.
Άλλοι πήραν τον δρόμο της ξενιτιάς
– μαζί με τους Άγγλους. Δημιούργησαν έναν διασκεδαστικό -και θλιβερό αντάμα, το
έχει ο ρόλος, όπως παρατήρησε και ο Γιώργος Σεφέρης- θίασο που στο Λονδίνο, στο
Κάϊρο, στην Νότια Αφρική, διασκέδαζε τους Βρετανούς με τα καμώματά του. Από
τους σημαντικούς και πλούσιους οι μεν έμειναν στην Ελλάδα όπου η κατάκτηση
άνοιγε δουλειές: τι λιμάνια και ναύσταθμοί (Αμφιάλη), τι αεροδρόμια, τι οχυρά,
τι βάσεις, τι δρόμοι, τι μεταλλεία, τι όπλα και πυρομαχικά. Για όλους υπήρχε
ψωμί – ψωμί αποτιμημένο σε χρυσάφι. Για τους αποκάτω, τους εργάτες, τους
εργαζόμενους είχε ο Θεός. Μάλλον όμως ο τελευταίος είχε στρέψει το βλέμμα του
αλλού καθώς πολλές δεκάδες χιλιάδες πέθαναν από την πείνα εκείνους τους
φρικτούς πρώτους μήνες της Κατοχής.
Άλλοι από τους σημαντικούς πήγαν τα
γραφεία τους στο Λονδίνο και συνέχισαν να μισθώνουν τα πλοία τους στους
Βρετανούς. Έχει ενδιαφέρον να ρίξει μια ματιά κανείς στους καταλόγους των
πλοίων με ελληνική σημαία που χάθηκαν στους ωκεανούς συχνά με παρονομαστή το
«all hands lost» που μεθερμηνευόμενο λέει – με όλο τους το πλήρωμα: τα πλοία
αυτά είχαν ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό – ήταν παμπάλαια. Στον εφοπλιστή δεν κόστιζε
τίποτα ο χαμός τους, το αντίθετο μάλιστα. Πλούτιζε με τα ασφάλιστρα τα οποία
-τι ειρωνεία- αυγάτιζαν όσο μεγάλωνε ο αριθμός των πνιγμένων.
Τον Απρίλιο του 1941 οι αξιωματικοί
και οι ναύτες του ελληνικού πολεμικού ναυτικού βρέθηκαν στην δίνη αυτών των
εξελίξεων. Δεν γνώριζαν την συνολική εικόνα, δεν μπορούσαν να μαντέψουν τα
προσερχόμενα. Μπορούσαν να μείνουν, μπορούσαν να φύγουν. Πολλοί είχαν γονείς,
συζύγους, μικρά παιδιά, δύσκολο γι αυτούς να αποφασίσουν. Άλλοι κατέβηκαν,
άλλοι συνέχισαν για το άγνωστο. Μέσα στο κενό, το πλοίο είναι από μόνο του μια
μικρή, πρόσκαιρη πατρίδα.
Το πολεμικό ναυτικό βρέθηκε στην
Αλεξάνδρεια, στο Πορτ Σάϊντ, στην Μάλτα, στη Βηρυτό, στη Νότια Αφρική ή την
Ινδία. Τα κενά συμπληρώθηκαν από Έλληνες της Αιγύπτου ή από το κύμα των φυγάδων
που η πείνα και ο κίνδυνος έδιωχναν από την υπόδουλη Ελλάδα. Να μνημονεύσουμε
και τους απρόσμενους «κληρούχες» της συγκυρίας: στα βάθη του «Αβέρωφ» και άλλων
πλοίων, θερμαστές από την Σομαλία και τα βάθη της Αφρικής δούλευαν το κάρβουνο
στις εστίες των λεβητοστασίων, σε συνθήκες που θα μπορούσαν να προσιδιάζουν
στην Κόλαση.…..
Οι μήνες περνούσαν, το πολεμικό
ναυτικό πολεμούσε στις θάλασσες, δεν του ανέθεταν και τις πλέον εύκολες
αποστολές. Στο χώρο των πλωτών «πατρίδων» τα ερωτήματα πλήθαιναν. Για ποιον
πολεμούσαν; Τις διαταγές τις δέχονταν από τους Βρετανούς. Ουσιαστικά τμήματα
των Αυτοκρατορικών στόλων λογίζονταν. Οι Βρετανοί είχαν τους δικούς τους
τοποτηρητές: τον βασιλιά Γεώργιο, τον πρωθυπουργό του, τον τραπεζίτη Τσουδερό,
τους παρατρεχάμενους που τους ακολουθούσαν και σιτίζονταν στο πλουσιοπάροχο
τραπέζι τους (πληρωμένο από τον χρυσό της χώρας που το παλάτι πήρε μαζί του –
μόνο τους κομμουνιστές άφησε σιδηροδέσμιους στους Γερμανούς). Τα πλοία και τα
πληρώματα έλεγαν ήταν ο στόλος ΤΟΥΣ. Οι Ταξιαρχίες του Ελ Αλαμέϊν έλεγαν είναι
ο στρατός ΤΟΥΣ. Με αυτούς θα γύριζαν στην Ελλάδα όταν τελείωνε ο πόλεμος για να
συνεχίσουν τη δικτατορία τους και να ξαναβρούν τα ανάκτορά τους.
Τον ίδιο όμως καιρό η κατάσταση
στην Ελλάδα άλλαζε. Η πείνα είχε δώσει την θέση της στον αγώνα, στην αναμέτρηση
με τον κατακτητή – σε ένα νέο ξεσηκωμό, αντίστοιχο με εκείνο του 1821. Μια
Ελεύθερη Πατρίδα ζητούσαν οι Έλληνες. Και την έκτιζαν σιγά σιγά ενάντια σε
καταιγίδες και θύελλες. Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, το ΕΑΜ, ο Ελληνικός
Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός, ο ΕΛΑΣ, η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής
Απελευθέρωσης η ΠΕΕΑ, κυβέρνηση της Ελεύθερης Ελλάδας των βουνών. Πίσω από την
απελευθερωτική κοσμογονία, το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ελλάδας, δημιουργός,
πνεύμονας, σημαιοφόρος όλων των αγώνων.
Και ο πόλεμος πίσω στα εθνικά χώματα, και οι θυσίες αμέτρητες, ένας
πόλεμος εξόντωσης μέσα στον μεγάλο πόλεμο που σάρωνε τον κόσμο.
Τον Απρίλιο του 1944 το ουσιαστικό
ερώτημα είχε τεθεί. Η απελευθέρωση της πατρίδας από τον κατακτητή αχνοφαινόταν
στον ορίζοντα. Σε ποιον θα ανήκε όμως η αναγεννημένη πατρίδα; Στους
αναστημένους παλαιούς πολιτικούς που με τον Γεώργιο Ράλλη, τις «Εθνικές
Οργανώσεις» και τα Τάγματα Ασφαλείας στερέωναν το κατοχικό καθεστώς; Στον
βασιλιά και τους αυλικούς του, τους εκλεκτούς των Βρετανών; Στους Βρετανούς
τέλος πάντων, στους Γερμανούς, ποιανού ιδιοκτησία και ιδιόκτητο χωράφι θα ήταν
η Ελλάδα;
Τα δείγματα ήταν πολλά. Μετά το Ελ
Αλαμέϊν (Νοέμβριος του 1942) οι μονάδες του ελληνικού στρατού της Μέσης
Ανατολής στέλνονταν σε κάθε σημείο της περιοχής, μακριά από τα μέτωπα του
πολέμου, από γυμνάσια σε γυμνάσια. Η απραξία έγινε σαράκι που έτρωγε τα σωθικά
του στρατεύματος και υπονόμευε την ενότητά του. Γυμνάσια επί γυμνασίων,
μετακινήσεις σε κάθε έρημο και κάθε βουνό της περιοχής, υποσχέσεις για
εκστρατείες που ποτέ δεν έρχονταν, καταπονούσαν τους στρατιώτες και τα στελέχη
χωρίς λόγο, χωρίς νόημα. Τα θύματα αυγάτιζαν μακριά από τον πόλεμο:
αυτοκινητιστικά δυστυχήματα και αυτοκτονίες στην κορυφή των αιτίων.
Ακόμα και το φθινόπωρο του 1943,
όταν έγιναν οι επιχειρήσεις στα Δωδεκάνησα μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας,
εκεί που βυθίστηκε το αντιτορπιλικό «Βασίλισσα Όλγα» και πληγώθηκε το πλοίο
συνοδείας «Αδριάς», ο ελληνικός στρατός εμποδίστηκε από το να ριχτεί στη μάχη.
Οι Βρετανοί έδειξαν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στους Ιταλούς που άλλαξαν
στρατόπεδο, παρά στους Έλληνες στρατιώτες που, σε τελευταία ανάλυση, πάλι στο
έδαφος της πατρίδας τους θα πολεμούσαν. Οι προθέσεις έγιναν ξεκάθαρες: ο
στρατός στη Μέση Ανατολή δεν θα πολεμούσε για την πατρίδα του, θα πολεμούσε
μόνο για τον βασιλιά του. Ακόμα και ενάντια σε Έλληνες – αν αυτό ήταν
αναγκαίο.
Στις 10 Μαρτίου, στα ελεύθερα βουνά
της Ελλάδας, ιδρύθηκε η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, η κυβέρνηση
του βουνού. Λίγες ημέρες αργότερα η είδηση έφτασε στην Αίγυπτο και στη Μέση
Ανατολή. Μαζί έφτασε και το αίτημα για συγκρότηση κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.
Μια ενιαίας εξουσίας που θα αναλάμβανε το βαρύ έργο της Απελευθέρωσης και της
αποκατάστασης της ελεύθερης και ανεξάρτητης Ελλάδας. Ο Βασιλιάς απέρριψε το
αίτημα, ο Τσουδερός απέρριψε το αίτημα, οι Βρετανοί απέρριψαν το αίτημα, ο
Γεώργιος Παπανδρέου, «σοσιαλιστής» όπως δήλωνε στην προγενέστερη πολιτική ζωή
του, ανέλαβε νέος πρωθυπουργός για να απορρίψει το αίτημα με τον δικό του
προσφιλή τρόπο: με τις βρετανικές λόγχες.
Το πολεμικό ναυτικό επαναστάτησε.
Τα πλοία στην Αλεξάνδρεια, στο Πορτ Σάϊντ, στην Μάλτα καταλήφθηκαν από τα
πληρώματά τους. Στην έρημο οι Ταξιαρχίες του ελληνικού στρατού επαναστάτησαν.
Ήταν, διακήρυξαν, στρατιώτες της Πατρίδας, δεν ήταν ο ιδιωτικός στρατός του
βασιλιά. Αν και μακριά από την Ελεύθερη και μαχόμενη Ελλάδα, οι ναύτες και οι
στρατιώτες ψυχανεμίζονταν τις εξελίξεις. Το Παλάτι, οι Βρετανοί, οι
«πλουτίσαντες» της Αθήνας και θιασώτες των Ταγμάτων Ασφαλείας, τους έβλεπαν ως
εργαλείο επιβολής ενός αστικού καθεστώτος, όμοιο με εκείνο που δυνάστευε τον
ελληνικό λαό στα πριν τον πόλεμο χρόνια. Ο λαός γύριζε πίσω στην δουλεία του,
στην υποταγή του. Το τεράστιο απελευθερωτικό κίνημα που δημιούργησε θα
ακυρωνόταν. Η Ελεύθερη Ελλάδα θα καταλυόταν από τις λόγχες του στρατού που, στα
ξένα, υποτίθεται πώς πολεμούσε για την ελευθερία.
Τα όσα ακολούθησαν είναι γνωστά και
ειπώθηκαν από προηγούμενους ομιλητές. Δεν χρειάζεται να τα επαναλάβουμε. Να
σταθούμε όμως σε ένα σημείο: στα πολυάριθμα θύματα, νεκρούς και τραυματίες που
προκάλεσε η κάτω από την βρετανική πίεση καταστολή του κινήματος του στρατού –
ιδιαίτερα του ναυτικού. Δεν θα μείνουμε στο σε ποια πλευρά ανήκαν τα θύματα.
Εξάλλου η μία πλευρά έχει ήδη τιμήσει τους νεκρούς της η άλλη θα το κάνει
επίσης. Να σταθούμε μόνο στο εξής, χρήσιμο στις μέρες μας.
Όταν ο στρατός, οι
ένοπλες δυνάμεις, τίθονται υπό τις διαταγές ξένων, όταν πολεμούν όχι για την
πατρίδα τους αλλά για συμφέροντα, για υποθέσεις τρίτων, όταν γίνονται όργανα
κάποιου δικτάτορα ή βασιλιά, τότε τον λογαριασμό τον πληρώνει πάντα ο λαός. Οι
νέοι άνθρωποι που ξεκίνησαν να υπηρετήσουν την πατρίδα τους και κατέληξαν να
σκοτώνουν συμπολεμιστές και αδελφούς τους.
Έχουν σημασία αυτά σε
εποχές που οι στρατευμένοι νέοι της χώρας έχουν σκορπίσει σε μακρινές θάλασσες
και στεριές για να προωθήσουν και να προασπίσουν συμφέροντα που ούτε τους
ίδιους αφορούν, ούτε την πατρίδα τους.»
Μιρένα Φερλέμη: Το «Ορθοί αι τραγουδώντας» σε βίους παράλληλους με το σήμερα
Σας ευχαριστώ από καρδιάς που
βρίσκεστε απόψε εδώ, σε αυτή την ιδιαίτερη στιγμή του 2ου Αντιπολεμικού
Φιλειρηνικού 10ημέρου. Για μένα, η ταινία που μόλις είδαμε, το «Ορθοί και
Τραγουδώντας», δεν είναι απλώς ένα κινηματογραφικό εγχείρημα. Είναι ένα χρέος·
ένα ιστορικό δοκίμιο σε εικόνες που ένιωσα την ανάγκη να συνθέσω, αναζητώντας
την αλήθεια μέσα στις σιωπές της Ιστορίας.
Είναι μεγάλη μου τιμή που στην
αποψινή πρεμιέρα ο Πρόεδρος της ΕΕΔΥΕ, κ. Σταύρος Τάσσος, δίνοντας το στίγμα
της συνέχειας των αγώνων για την ειρήνη. Θέλω επίσης να ευχαριστήσω προσωπικά
τον καθηγητή Γιώργη Μαργαρίτη, που με την ιστορική του οξυδέρκεια φώτισε τα
σκοτεινά σημεία εκείνης της περιόδου, και τον πλοίαρχο Παναγιώτη Χατζηπέρο, ο
οποίος ενσαρκώνει τη ναυτική αρετή και την πολιτική ευθύνη που τόσο
χρειαζόμαστε. Η παρουσία σας προσδίδει στο έργο μου και στην ιστορία της
Σαλαμίνας το κύρος που τους αρμόζει.
Ξεκινώντας την έρευνα, ήθελα να
απαντήσω σε αυτά τα «γιατί» που καίνε ακόμα. Το Κίνημα της Μέσης Ανατολής δεν
ήταν μια τυφλή ανταρσία, όπως θέλησαν κάποιοι να το παρουσιάσουν. Ήταν η κραυγή
των ναυτών μας για μια Ελλάδα ελεύθερη, με μια Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας που
θα ξεπηδούσε από τα βουνά του αγώνα και όχι από τα αποστειρωμένα σαλόνια του
Καΐρου. Η ιστορία είναι σκληρή: οι «σύμμαχοι» και η κυβέρνηση Τσουδερού
επέλεξαν να χτυπήσουν το κίνημα «χωρίς οίκτο». Προτίμησαν να στρέψουν τα
κανόνια ενάντια σε Έλληνες αντιφασίστες, την ώρα που ο κοινός εχθρός ήταν ακόμα
εδώ. Και το τίμημα; Τα σύρματα της ερήμου στη Λιβύη και την Ερυθρά Θάλασσα.
Εκεί, 20.000 αγωνιστές παρέδωσαν μαθήματα αξιοπρέπειας, μετατρέποντας τη δίψα
και την πείνα σε τραγούδι ελευθερίας.
Προσπάθησα μέσα από τον φακό μου να
φέρω το «τότε» στο «τώρα». Γιατί, δυστυχώς, οι θάλασσες της Μέσης Ανατολής που
έγιναν τότε σκηνικό σύγκρουσης, φλέγονται και σήμερα. Οι επεμβάσεις των
ισχυρών, ο πόλεμος που μυρίζει ξανά μπαρούτι στη γειτονιά μας, οι πρόσφυγες...
όλα μας θυμίζουν πως αν δεν κατανοήσουμε το «γιατί» του Παναγιώτη Πουλή,
είμαστε καταδικασμένοι να ξαναζούμε την ίδια τραγωδία.
Ο Παναγιώτης Πουλής υπήρξε ο
«σημαιοφόρος» της σκέψης μου σε αυτό το ταξίδι. Ένας Σαλαμίνιος υπαξιωματικός
που το 1946 αποτάχθηκε γιατί αρνήθηκε να σκύψει το κεφάλι. Το κράτος τότε του
έδωσε απολυτήριο με την ένδειξη «διαγωγή κακή». Όμως η Ιστορία έχει άλλη γνώμη.
Η αποψινή προβολή είναι το δικό του παράσημο αθανασίας. Ο Πουλής, ενεργός στο
ΚΚΕ, στην ΠΕΑΕΑ και στους αγώνες του νησιού μας, απέδειξε πως ο πραγματικός
στρατιώτης κρίνεται στο πεδίο της ηθικής.
Κλείνοντας, θέλω να μοιραστώ μαζί
σας τη βαθιά μου συγκίνηση.
Ευχαριστώ την κόρη του, Αμαλία
Πουλή, που μας στέλνει την αγάπη της από τη Δράμα.
Καλωσορίζω την εγγονή του, Μαρία
Γαβρά, που ήρθε από την Πάτρα με τα δισέγγονα του Παναγιώτη — εσείς είστε η
ζωντανή απόδειξη πως το νήμα της μνήμης δεν κόβεται.
Ένα μεγάλο ευχαριστώ στους
συγγενείς και συναγωνιστές του εδώ στη Σαλαμίνα.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου
Αφείστε το σχόλιο σας